Judea

Najważniejsze miejsce świata chrześcijańskiego i kraina biblijnych przypowieści.

Judea to historyczna kraina, która w historii świata odegrała niemałą rolę i dlatego jest celem wycieczek turystycznych, nie tylko ciekawych i kształcących, ale również przywołujących na myśl czasy biblijnych bohaterów przemierzających odległe pustynie. Na turystów czekają niezwykłe zabytki oraz charakterystyczne , izraelskie krajobrazy.

Judea i Samaria to historyczne krainy Zachodniego Brzegu Jordanu, czyli części Palestyny administrowanej przez Izrael. W historii kraina ta również była nazywana Cisjordanią i przez wieki stanowiła powód konfliktów religijnych, politycznych i terytorialnych. Pomimo licznych wojen dotykających region, na jego terytorium znajdują się niezwykle ważne dla świata chrześcijańskiego zabytki i są silnym magnesem przyciągającym turystów.

Teoretycznie obszar ten nie jest częścią żadnego państwa. W latach 1922-1948 była to część brytyjskiego terytorium mandatowego Palestyny, która w wyniku tzw. pierwszej wojny izraelsko-arabskiej i po ogłoszeniu niepodległości Izraela trafiła do Jordanii, natomiast po tzw. wojnie sześciodniowej z 1967 r. została zajęta i kontrolowana przez wojska izraelskie. Jest to nadal teren nienależący ani do Izraela, ani do Jordanii i pozostający przedmiotem sporów, niemniej w granicach zarówno Judei, jak i Samarii znajdują się atrakcje turystyczne, które warto odwiedzić chociażby na wycieczkach fakultatywnych.

Judea ze względu na górzysto-pustynny charakter zwana jest Pustynią Judzką z terenami obejmującymi wzgórza Hebronu, tzw. siodło Jerozolimy oraz wzgórza Bathel. Południe regionu graniczy z Południowym Izraelem, a północny-zachód z Jerozolimą, natomiast zachodnią granicę wyznaczają wody Morza Martwego. Na północy rozpościera się górzysty region Samarii historycznie i politycznie związanej z Judeą.

Właśnie po Judei, której nazwa pochodzi od hebrajskiego Jehuda i oznacza „Ziemię Żydów” wędrował biblijny Abraham. Najstarsze ślady obecności ludzi na tych terenach pochodzą jednak sprzed 11 tys. lat. W Judei po czasach biblijnych, w I w. n.e. pojawili się Rzymianie tłumiący żydowskie powstanie i używający od tego czasu nazwy Palestyna. Sporne tereny w 640 r. podbili Arabowie, z kolei w 1099 r. kraina była świadkiem pojawienia się krzyżowców. W 1516 r. Judea weszła w skład Imperium Osmańskiego, natomiast przełomowym okresem dla regionu była I wojna światowa i wejście w 1918 r. pod panowanie brytyjskiego mandatu na Bliskim Wschodzie. XX wiek w tej części świata przyniósł czas destabilizacji i liczne konflikty trwające do dzisiaj, dlatego przed odwiedzinami w tym regionie warto drobiazgowo zapoznać się z sytuacją polityczną oraz możliwością podróżowania.

Wśród wielu atrakcji przyciągających turystów do Izraela jest także kuchnia – pyszna, kolorowa, ładnie podana i aromatyczna. Jedzenie jest proste, ale w pewien sposób odzwierciedla przynależność etniczną mieszkańców i niejednokrotnie potrafi zaskoczyć kulinarnych podróżników. Należy jednak pamiętać, że kulinarni twórcy izraelskiej kuchni kierują się ściśle przestrzeganymi zasadami. Podstawowym pojęciem najczęściej kojarzącym się z kuchnią żydowską jest słowo koszer, czyli „zdatny”, dopuszczające do spożywania tylko potrawy zgodne z zasadami prawa religijnego, chociaż jego interpretacja przez poszczególne społeczności żydowskie może być różna. Dla turystów zasady takie nie zawsze mogą wydawać się jasne, niemniej warto pamiętać, że mięso wybranych zwierząt może pochodzić wyłącznie z uboju rytualnego zwanego szechitą, a wieprzowina, konina czy mięso z królika uchodzi za „nieczyste”, podobnie jak niektóre owoce morza.  Niepodważalnym wymogiem koszerności jest także niełączenie mleka i mięsa, dlatego w wielu restauracjach, które podają mięso, nie można dostać kawy z mlekiem i deserów mlecznych.

W celu poznania prawdziwej kuchni żydowskiej najlepiej udać się do miejsc prowadzonych przez ortodoksyjnych Żydów pieczołowicie dbających o przestrzeganie zasad kulinarnych. Zdarza się jednak, że większość restauracji, a także hoteli, respektuje prawo żydowskie i oddzielnie sprzedaje produkty mleczne i mięsne.

Kuchnia żydowską łączy w większej mierze elementy różnych kuchni, z którymi przez stulecia spotykali się Żydzi mieszkający w różnych zakątkach świata. Posiłki zwykle zaczynają się od mezze, czyli zestawu przystawek z pieczywem „pita” i mogą to być przykładowo tahini – pasta z ziaren sezamu, tabbouleh – rodzaj kaszki lub humus – przekąska z ugotowanej i utartej ciecierzycy z czosnkiem, sezamem i sokiem z cytryny. Bardzo często liczba zakąsek może dochodzić do kilkudziesięciu, więc wcześniej warto zastanowić się nad kolejnością sięgania po przysmaki. Wśród popularnych potraw można także znaleźć kibbe – rodzaj krokietów z pszenicy, mięsa, cebuli i orzeszków piniowych.

Kulinarni podróżnicy z pewnością dostrzegą podobieństwo niektórych dań z kuchnią Bliskiego Wschodu i przede wszystkim z ciecierzycą, czyli rośliną strączkową, z której przyrządza się jedną z rozpoznawalnych potraw jaką jest falafel – małe kulki z ciecierzycy smażone w głębokim tłuszczu, serwowane w chlebie „pita” wraz z sałatką i przyprawami. Taka potrawa najlepiej smakuje z pikantną przyprawą harit, chociaż w wielu miejscach turystyczne nosy mogą wyczuć takie przyprawy jak kminek, kolendra, mięta, czosnek czy ostryż.

Sycąca jest bałkańska zapiekanka z serem, ziemniakami lub grzybami zwana borekas, natomiast turyści, którym nie odpowiadają dania wegetariańskie z pewnością sięgną po szaszlika – mięso przeważnie wołowe pod postacią befsztyku. Dla smakoszy mięsa powszechnym widokiem na ulicach są stragany z cielęcą, drobiową, jagnięcą i wołową szałarmą, obfitującą w solidną porcję sałatek, wyglądającą jak popularny kebab. Warto rozglądnąć się także za arabskim daniem z pieczonego kurczaka, cebuli, migdałów i przypraw podawanych w okrągłej „picie” mussacha lub za tzw. „Cygarem Marokańskim”, czyli mięsem zapieczonym i zwiniętym w cienkie rurki z dużą ilością pieprzu. Serca turystów podbijają także bliny – drożdżowe paluszki ze słonym nadzieniem z grzybów lub sera. Z Morzem Śródziemnym związana jest znana także w Europie baklava, czyli deser przyrządzany z plastrów ciasta, przekładanych masą orzechową i miodem lub cukrem.

Jak widać w kuchni izraelskiej można zauważyć wpływy sąsiednich krajów arabskich, a także tureckie i daleko-azjatyckie, dlatego warto rozglądnąć się za przytulną restauracją zamiast wstępować do pierwszego lepszego lokalu z europejskimi fastfoodami.

Zasady koszerności obejmują także ryby, które przygotowane mają być wraz z płetwami, ogonem i ośćmi. Szczególnie przy plażach można kupić podawane w taki sposób sardynki czy nawet ryby słodkowodne: pstrągi i tilapie nilowe, czy popularne ryby św. Piotra.

Warto także pamiętać o szabacie, kiedy większość Żydów nie przyrządza żadnych potraw, a najbardziej znanym daniem przygotowywanym w piątek przed zachodem słońca jest czulen – gulasz z koszernego mięsa z fasolą i cebulą, podawany również z jajkiem na twardo lub knedlami.

W wolnej chwili warto zajść na targowisko, by nabyć świeże kiwi, mango, granaty, jabłka jawajskie czy papaje, natomiast w upalny dzień nic nie gasi lepiej pragnienia niż soczysty arbuz.

Również kawa przywędrowała z wielu zakątków. W ulicznych kawiarniach można chociażby podelektować się kawą z pianką po wiedeńsku, czarną i słodką po turecku, w najmocniejszej wersji botz lub orzeźwiającym, kremowym naparem świeżej kawy.

Z wyprawy do Izraela mniej zadowoleni będą smakosze alkoholi, gdyż rynek procentowych trunków nie jest zbyt imponujący, niemniej w upalne dni można napić się popularnego piwa Nesher, Goldstar lub Maccabee, natomiast po kolacji sięgnąć po butelkę wina białego lub czerwonego, pochodzącego z okolic Galilei, Karmel czy Riszun Litsijjun.

Izrael jest państwem, które potrafi zaskoczyć turystów pod wieloma względami. Chociaż kojarzone jest z „Ziemią Świętą” i silnym zakorzenieniem religijnym, jego mieszkańcy stosunkowo rzadko odnoszą się do tradycji, a państwo w nowoczesnym świecie funkcjonuje jako pracowite i rozwijające się dynamicznie. Społeczeństwo jest barwną mozaiką, na którą wpływ miało położenie samego kraju między najstarszymi cywilizacjami świata, jakimi były Egipt, Mezopotamia, kraje Morza Śródziemnego i Arabia, a także późniejsze losy związane z licznymi emigracjami. Jednak bez względu na poglądy polityczne i stosunek do religii Izraelczycy są przywiązani do ziemi, przodków, wiary i tożsamości, a każdy Żyd z najdalszego nawet zakątka świata ma prawo żyć w Izraelu i posiadać jego obywatelstwo.

Różnorodność społeczeństwa widoczna jest na ulicach, gdzie spotykają się różne narodowości i usłyszeć można wiele języków. Przysłuchując się rozmowom Izraelczyków odnosi się wrażenie, że w każdej sprawie każdy ma inne zdanie. Na ulicach widać także podziały etniczne, a większość tradycji związana jest z judaizmem i zakazami wyłożonymi w świętej księdze Torze. Pomimo iż naród żydowski stał się w ostatnich latach nowoczesny i rozwojowy, w niektórych dzielnicach zamieszkałych przez ortodoksyjnych wyznawców judaizmu można spotkać Izraelczyków z długimi brodami, charakterystycznymi pejsami, kapeluszami na głowach i czarnymi okryciami wierzchnimi. Tradycja mimo wszystko jest dla Izraelczyków bardzo ważna i stanowi zbiór niepisanych praw, obyczajów i wierzeń składających się na kodeks Mojżesza przekazywany ustnie z pokolenia na pokolenie.

Wspólnota żydowska charakteryzuje się silnymi więzami rodzinnymi, gdyż judaizm nakazuje założenie rodziny i posiadanie dzieci. Dlatego też tradycyjny ślub żydowski może dla turystów, którzy przypadkowo trafią na taką uroczystość, okazać się interesującym wydarzeniem

Świętym miejscem jest synagoga, powszechnie znanym słowem „koszerny”, a istotnym rytuałem obrzezanie. W tradycji religijnej ważną rolę pełnią także postrzyżyny, czyli nie obcinanie włosów dziecku do 3 roku życia, czy Bar micwa – uroczystość pełnoletności obchodzona w dniu 13 urodzin chłopca. W trakcie podróży po Izraelu warto również przyjrzeć się najważniejszym świętom, takim jak: Pesach (Święto Paschy), Szawuot (Święto Tygodni) czy Jom Kipur (Dzień Pojednania). Turyści powinni zwrócić uwagę na Szabat, czyli dzień wolny po tygodniu pracy, upamiętniający odpoczynek Najwyższego po stworzeniu świata. W ten dzień rozpoczynający się w piątek wieczorem, tuż przed zachodem słońca, nie wolno wykonywać wielu prac i czynności. Szabat kończy wieczorna uczta w sobotę połączona z uroczystością hawdala, czyli spaleniem wonnego zioła. Należy mieć na uwadze fakt, iż w tym czasie komunikacja w kraju jest ograniczona, a większość instytucji i lokali usługowych jest zamknięta. Podobnie jest w trakcie święta Jom Kipur, kiedy ustaje ruch na ulicach miast.

W Izraelu można posługiwać się językiem angielskim, który na dobre zadomowił się jako język urzędowy, a większość nazw podawana jest w dwóch językach.

Przy wstępie do większości obiektów historycznych i stanowisk archeologicznych należy uiścić stosowną opłatę. Koniecznie trzeba pamiętać, że Izraelczycy są restrykcyjni jeżeli chodzi o ubiór. W trakcie zwiedzania kościołów, synagog i meczetów nie do przyjęcia są sukienki bez rękawów, krótkie spódniczki i bluzki oraz szorty, niemniej niektóre obiekty oferują turystom nieprzygotowanym na zwiedzanie odpowiednie nakrycia. Szczególne zachowanie obowiązuje także w miejscach kultu religijnego, do których nie zawsze można wejść bez aprobaty uczestników obrzędów. Z wyczuciem należy podchodzić do fotografowania ludzi oraz uroczystości religijnych, natomiast robienie zdjęć obiektom wojskowym i żołnierzom jest zakazane.

Turyści powinni pamiętać, że kelnerzy w restauracjach przywykli  do wręczania rachunków z dopiskiem „obsługa nie jest wliczona w cenę”, nie ma także zwyczaju targowania się ze sprzedawcą, jeśli nie jest się zainteresowanym kupnem oraz dawania napiwku taksówkarzom, którzy nie zawsze są uczciwi wobec swoich klientów.

Przed wyjazdem do Izraela należy zorientować się w bieżącej sytuacji politycznej, ponieważ do niektórych terenów może być ograniczony dostęp lub w ogóle brak możliwości poruszania się między nimi.

Z racji na pustynny charakter i wielkie upały w regionie nie ma zbyt wielu możliwości uprawiania sportów, niemniej coś dla siebie z pewnością znajdą miłośnicy karawan ,wypraw na wielbłądach oraz jeep safari.

Al-Ajzarija – niewielkie miasteczko w Autonomii Palestyńskiej, w pobliżu Jerozolimy i Góry Oliwnej, którego nazwa po arabsku znaczy „Dom Łazarza”. Sama nazwa jednoznacznie kojarzy się z Biblią i ewangelią św. Jana, według której w tym właśnie miejscu Jezus wskrzesił zmarłego Łazarza. W osadzie mieszkały także Marta i Maria goszczące Jezusa, a do słynnego grobu pielgrzymowali wierni już od IV stulecia. W XVI w. ruiny kościoła św. Łazarza przekształcono w meczet uniemożliwiając chrześcijanom dostęp do grobu. Obecnie turyści mogą zwiedzić świątynię upamiętniającą grób Łazarza, gościnny dom Marty i Marii oraz świątynię ozdobioną mozaikami opowiadającymi historię zmartwychwstania.

Betlejem – odwiedziny historycznego miasteczka są dla chrześcijan niezwykle ważnym, życiowym doświadczeniem. Starożytne miasto położone pośrodku ziemi Judy uważane jest powszechnie za miejsce narodzin Jezusa, do którego podróżowali Trzej Królowie. Samo miasto pojawia się w historii już 2 tys. lat przed Chrystusem jako miejsce pochówku Racheli, żony Jakuba i związane jest z wieloma biblijnymi przypowieściami. Nad Betlejem góruje Bazylika Narodzenia Pańskiego wybudowana w IV w. n.e. nad grotą, gdzie według wierzeń miał narodzić się Jezus. Na przestrzeni wieków do świątyni dobudowano kolejne elementy architektoniczne i dekoracje, wynikiem czego jest nagromadzenie w jej wnętrzach rozmaitych kaplic chrześcijańskich. Do zadziwiającej budowli prowadzi niskie wejście przed którym trzeba się schylić. Jego pomysłodawcami byli krzyżowcy, którzy w ten sposób chcieli uchronić kościół przed konnym bezczeszczeniem. Zorganizowane grupy pielgrzymów i turystów gromadzą się tłumnie przy wyłożonej marmurem Grocie Narodzenia, której mistycyzmu dodaje półmrok i unoszące się zapachy kadzideł. Miejsce, w którym narodził się Chrystus, wyznaczone jest srebrną gwiazdą na popękanej płycie. Kolejnym istotnym pomieszczeniem jest Kaplica Żłobka, w której Maryja złożyła nowonarodzone dzieciątko (oryginalne relikwie żłóbka znajdują się obecnie w rzymskiej bazylice Matki Boskiej Większej). Wśród betlejemskich zabytków na uwagę zasługuje także Grota Mleczna, w której wizyta dobrze wpływa na płodność, Pole Pasterzy, gdzie pastuszkowie ujrzeli anioły ogłaszające narodziny Chrystusa, Studnia króla Dawida oraz Grób Racheli. Warto również pokusić się o spacer po uliczkach starówki, wśród których skrywają się pozostałe ciekawe zabytki, niewielkie restauracyjki serwujące „falafel” oraz kramy z najróżniejszymi pamiątkami religijnymi.

Hebron – jedno z najstarszych miast na Bliskim Wschodzie charakteryzujące się gęstą atmosferą miejską i jednocześnie święte miejsce dla Żydów. To właśnie tutaj Abraham zawarł biblijne „przymierze z Bogiem”, natomiast w okolicznych grotach mieszkali i umarli znani bohaterowie Starego Testamentu. Okoliczne wzgórza pokryte są winnicami, sadami i gajami oliwnymi, a niewielkie opady w tym regionie pozwalają na wypas stad kóz i owiec, wystawianych na sprzedaż przez handlarzy słynnego targowiska. W Hebronie wybudowano kilkadziesiąt meczetów, natomiast nad miastem góruje masywna budowla przypominająca twierdzę. Świątynia wzniesiona nad Grobem Patriarchów, nazywana jest również Pieczarą Makpela, gdzie modlą się Żydzi i Arabowie przybywający z całego świata. Zwiedzanie groty utrudniają czasami wydarzenia polityczne, dlatego przed wycieczką do miasta warto zorientować się w bieżącej sytuacji.

Jerycho – historyczne miasto położone na wschód od Jerozolimy w pobliżu rzeki Jordan jest najstarszym i najniżej położonym miastem na świecie, w którym nieustannie naukowcy odkrywają skarby archeologiczne. Podczas spaceru po niezwykłym mieście można natknąć się na arabskie bary i restauracje dodające egzotycznego kolorytu. Według przypowieści biblijnych było to najstarsze miasto Ziemi Obiecanej zdobyte przez Izraelitów pod wodzą Jozuego. To właśnie podczas zdobywania Jerycha użyto trąb, które na stałe zapisały się określeniem „trąby jerychońskie” burzące mury. W Jerycho pojawił się przed ukrzyżowaniem Jezus Chrystus, a słynny król Herod wybudował tam swój pałac zimowy. Najważniejszymi miejscami dla turystów są tzw. Źródło Elizeusza nawadniające całą okolicę, pozostałości jednego z najwcześniejszych osiedli ludzkich, ruiny pięknej synagogi z mozaikami podłogowymi datowanymi na VI w. n.e. oraz ruiny Pałacu Hiszama, po którym zachowały się elementy architektury. Turyści zwiedzający miasto kierują się również na Górę Kuszenia, na której Jezus miał być kuszony przez szatana podczas czterdziestodniowego pobytu na pustyni. Dodatkową atrakcją miejsca jest prawosławny grecki klasztor pochodzący z XII w., do którego można wjechać kolejką linową. Widoki z tego miejsca na Dolinę Jordanu są jedynymi w swoim rodzaju.

Herodion – pozostałości pałacu wybudowanego przez Heroda za czasów jego rządów. Przed wiekami na wysokim wzgórzu powstały królewskie kwatery strzeżone przez gigantyczny mur i wieże obserwacyjne. Wewnątrz znajdowały się łaźnie, arkady, synagoga i ogromna sala bankietowa. W okresie powstań żydowskich pałac był areną walk i niejednokrotnie zmieniał właściciela. Chociaż po pałacu pozostały jedynie ruiny, spacer do nich może przywoływać na myśl dawną świetność oraz obfitować w urzekające widoki.

Nablus – malowniczo położone miasto z okoliczną atrakcją w postaci wzgórza Tel Balata. Według Biblii w tym miejscu Bóg przekazał ziemie potomstwu Abrahama. Zajrzeć można między innymi do niedokończonej świątyni pochodzącej z czasów wypraw krzyżowych, gdzie w krypcie obwieszonej lampami oliwnymi znajduje się Studnia Jakuba. Z kolei Ewangelia według św. Jana głosi, że w tym miejscu odegrała się biblijna scena z odpoczywającym Jezusem i Samarytanką. W pobliżu znajduje się także Grób Józefa w postaci mauzoleum, do którego szczątki świętego przywieziono z Egiptu.

Latrun – miejscowość położona w połowie drogi między Jerozolimą a Tel Awiwem jest o tyle ciekawa, że w jej sąsiedztwie znajduje się klasztor francuskich trapistów, w którym u mnichów można nabyć dobre wina i nalewki oraz pospacerować po ogrodach z fragmentami wczesnochrześcijańskiego kamieniarstwa. Drugim interesującym miejscem są ruiny XII-wiecznej twierdzy krzyżowców, a także ruiny osady, w której przed wiekami wznosiła się bazylika, kościół, klasztor i rzymska willa.

Meczet Nabi Musa – według muzułmanów w tym miejscu pochowano Mojżesza i dla uczczenia jego pamięci wybudowano w XIII w. meczet. Tajemnicza świątynia wznosi się na rozległym pustkowiu i w religii muzułmańskiej jest celem pielgrzymkowym.

Góra Garizim – ważna góra dla Samarytan, którzy wierzą, iż właśnie na jej szczycie Abraham zbudował ołtarz, by złożyć w ofierze Izaaka. Samarytanie należą do niewielkiej semickiej grupy etniczno-religijnej, zbliżonej do judaizmu i często występują w Biblii jako mieszkańcy starożytnej Samarii.

Jerozolima – jest największym miastem Izraela i jego stolicą administracyjną, nie uznawaną jednak przez ONZ. Ma długowiekową historię i jest centralnym punktem dla judaizmu, chrześcijaństwa i islamu. Już 1000 lat p. n. e. była ważnym ośrodkiem religijnym ze względu na wybudowaną przez króla Salomona świątynię, w której przechowywano Arkę Przymierza. Dzięki niedalekiej odległości odbywają się tam 1-2 dniowe wycieczki, które obejmują głównie przejazd nad Morze Martwe z podziwianiem panoramy miasta z Góry Oliwnej, zwiedzanie Wieczernika, gdzie miała miejsce Ostatnia Wieczerza, grobu żydowskiego króla Dawida i kilku najważniejszych stacji Drogi Krzyżowej. Warto również zobaczyć dawną gminę żydowską, sanktuarium Zwojów, Wzgórze Świątynne ze Ścianą Płaczu, Kopułę na Skale oraz Bazylikę Grobu Świętego.

Park Narodowy Eszkol – tereny położone niedaleko miasta Ofaqim doskonale nadają się na piknik i wypoczynek na świeżym powietrzu, gdzie dzieci mogą oddać się zabawie w specjalnie przygotowanych miejscach, natomiast dla dorosłych wyznaczono trasy spacerowe obejmujące pozostałości starożytnej osady. W pobliżu znajduje się także powstające okresowo jezioro z wodą o stałej temperaturze 20°C.

Park Narodowy Ramon – jedno z ciekawszych miejsc na Pustyni Negew z najsłynniejszą atrakcją jaką jest Makhetsh Ramon. Gigantyczny krater o długości 40 i szerokości 8 km robi na turystach ogromne wrażenie. Przypomina bowiem kratery księżycowe i jest jedną z największych tego typu form geologicznych na ziemi, powstałą na skutek naturalnego pęknięcia skorupy ziemskiej. Do najciekawszych miejsc prowadzą specjalnie wytyczone szlaki turystyczne, na których można zapoznać się z rozmaitymi skamielinami, minerałami i formami skalnymi. Wokół krateru powstał Park Narodowy, który zwiedza się na wycieczkach pieszych lub wyprawach samochodem terenowym. Na szlaku można spotkać różnorodne gatunki zwierząt, pozostałości dawnych cywilizacji, jaskinie, poszarpane wąwozy i rumowiska. Największym skarbem parku jest słynny punkt widokowy Micpe Ramon oraz niebezpieczna serpentyna Ma’aleh Ha’atzma’ut.

Park Narodowy Massada – prawdziwym skarbem rozległego parku krajobrazowego położonego w pobliżu Morza Martwego jest trudno dostępna twierdza Masada. Można się do niej dostać tzw. Wężową Ścieżką lub kolejką linową, podziwiając po drodze niezapomniane widoki. Twierdza otoczona murem z 25 wieżami stała się symbolem żydowskiej martyrologii po tym, jak garstka obrońców warowni popełniła samobójstwo w czasie żydowskiego powstania przeciwko Rzymowi w latach 66-73 n.e. W czasie pasjonującej wędrówki po starożytnych ruinach turyści mogą podziwiać prywatny pałac Heroda zwany „północnym”, łaźnie ze śladami mozaiki i fresków, wieżę strażniczą, budynki administracyjne i ruiny kościoła bizantyjskiego. Twierdzę najlepiej jest zdobyć pod wieczór, by z wysokiego punktu widokowego spojrzeć na ujmujący zachód słońca, Dolinę Jordanu oraz Morze Martwe. Przed wyprawą warto zainteresować się terminami, w których obsługa twierdzy organizuje pokazy typu „światło i dźwięk”.

Kumran – jedno z ważniejszych miejsc w Izraelu, znane z odnalezienia w nim słynnych „Zwojów znad Morza Martwego”. Prastare ruiny miasta wciąż intrygują uczonych, a cały teren objęto ochroną w ramach parku narodowego. Starożytna osada istniała w tym miejscu już w VIII-VII w. p.n.e. i utrzymywała się z wydobycia soli. Najwięcej budynków wzniesiono jednak w II w. p.n.e., kiedy w miejscowości osiedliła się sekta esseńczyków. Chociaż ślad po tajemnym zgromadzeniu przepadł około 70 r. n.e. po rozgromieniu żydowskiego powstania przez Rzymian, pozostały po nich zwoje odnalezione przez przypadek w 1947 r. przez grupkę chłopców. Około 200 manuskryptów znalezionych w grotach odnosi się do Biblii i do dziś budzi wiele kontrowersji, jeżeli chodzi o prawidłowe odczytywanie Pisma Świętego. Obecnie zwoje są przechowywane w Muzeum Izraela i Muzeum Rockefellera w Jerozolimie, natomiast w rezerwacie Kumran można z zewnątrz zobaczyć miejsca, w których znaleziono zwoje, oglądnąć film o esseńczykach i wystawę poświęconą odkryciu.

Arad – największe miasto w okolicy Morza Martwego, w którym turyści chcą przede wszystkim zobaczyć okoliczne pozostałości biblijnego miasta Kanaanitów, gdzie naukowcy zrekonstruowali zabytki pochodzące z III w. p.n.e., multimedialną wystawę przedstawiającą trójwymiarową Pustynię Judzką oraz przedstawienie „światło i dźwięk”. Uzdrowiskowy klimat miasta upodobali sobie astmatycy.

Beer Szewa – stolica Południowego Izraela wyróżniająca się dużym zróżnicowaniem etnicznym, przedziwną zabudową beduińską oraz malowniczą dzielnicą turecką. Początki miasta sięgają czasów biblijnych, natomiast w miejscu pierwszych osad pochodzących z 4000 r. p.n.e. i miasteczka Izraelitów z 1100 p.n.e. stoi dzisiaj muzeum. Nazwa osady według Pisma Świętego oznacza „studnię przysięgi”, a jej legenda wiąże się z biblijnym Abrahamem, który osiedlił się w tym miejscu i za siedem jagniąt kupił sławną studnię. Chociaż osada istniała przez tysiąclecia, nigdy nie nabrała istotnego znaczenia. Prawdziwym sercem Beer Szewy pozostaje Stare Miasto, którego historia sięga dopiero roku 1907, kiedy Turcy osmańscy utworzyli targowisko dla Beduinów i powstała linia kolejowa do Damaszku. Po licznych konfliktach politycznych, które nie ominęły Beer Szewy, za sprawą imigrantów z Rosji i Etiopii, rozpoczął się w latach 90. nowy rozdział w historii miasta. Zaglądają tam przeważnie turyści podróżujący na południe Izraela, którzy chcą przyjrzeć się kilku ciekawym zabytkom i pospacerować wśród interesującej, dobrze zachowanej zabudowy pochodzącej z czasów otomańskiej Turcji i rządów brytyjskich. Przy nawiązującej do nazwy miasta „Studni Abrahama”, skupia się największy ruch turystyczny. Studnia pełni raczej funkcję symboliczną, gdyż archeolodzy odkryli kilka kilometrów za miastem inną studnię odpowiadającą biblijnym opisom. Zainteresowani nieco nowszą historią mogą wstąpić na cmentarz żołnierzy brytyjskich i zrobić pamiątkowe zdjęcia przy pomniku zdobywców Negewu walczących w wojnie o niepodległość Izraela, niemniej najciekawszym miejscem w mieście jest targ beduiński. W barwnym chaosie straganów można usłyszeć nawolywania handlarzy wielbłądów i ryk wystawianych na aukcję kóz, a wszystko to podczas rozglądania za unikalnymi wyrobami rzemieślniczymi. Nieopodal miejscowości znajduje się Tel Beer Szewa, czyli ruiny starożytnego miasta, których nie sposób pominąć w trakcie zwiedzania. Za czasów biblijnych mieszkał tam Abraham i właśnie w tym miejscu archeolodzy odkryli tę właściwą studnię. Cały teren wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO można oglądnąć z wieży widokowej, natomiast spacer po zabytkowym mieście ze zrekonstruowanymi budowlami przywołuje na myśl czasy biblijnych bohaterów.

Oaza Ein Gedi – urzekający rezerwat nad Morzem Martwym, przypominający biblijny Eden. Atrakcją osady są Źródła Dawida, gdzie woda bije ze skał otoczonych bujną roślinnością, a także pozostałości rzymskich akweduktów, basenów i innych budowli. Wśród okolicznych kanionów wyznaczono wiele interesujących szlaków wędrownych, na których można spotkać pustynne zwierzęta. Na turystów czekają interesujące miejsca w postaci Jaskini Grozy i Jaskini Listów. Aby w pełni nacieszyć się pięknem okolicznego kanionu Nahal David najlepiej pojawić się w jego okolicy przed wschodem słońca, kiedy jeszcze nie ma tak wielu turystów. Dla podróżników, którzy w uroczym miejscu chcą pozostać nieco dłużej, swoje podwoje otwiera kibuc Ein Gedi. Trudno znaleźć piękniejszą okolicę.

Monaster Mar Saba – niezwykły monaster położony w samym sercu pustkowia zwanego Pustynią Judzką. Tak zwana Wielka Ławra jest ortodoksyjnym, greckim klasztorem św. Saby z Kapadocji, który zwiedza się w towarzystwie przewodnika. Budynki klasztorne sprawiające wrażenie zawieszenia na skraju urwiska pochodzą z V w. i zostały wzniesione przez pustelników pragnących prowadzić surowe życie. Klasztor odbudowany w 1834 r. po trzęsieniu ziemi przyciąga turystów i pielgrzymów tajemniczą aurą, ściągniętymi z Wenecji relikwiami św. Saby oraz zadziwiającymi wnętrzami. Niestety klasztor zamknięty jest dla kobiet, ale warto zobaczyć budowlę chociażby z zewnątrz.

Morze Martwe – z oddali morze przypomina inne zbiorniki wodne, ale już przy bliższym poznaniu niezwykłego regionu okazuje się, że ciężko jest znaleźć na kuli ziemskiej drugie takie miejsce. Zaskakujący akwen jest nie tylko rzadko spotykaną atrakcją, ale także idealnie nadaje się na spędzenie urlopu. Turyści przyjeżdżają nad Morze Martwe, by rozkoszować się fenomenalnymi widokami, pooddychać nieskazitelnie czystym powietrzem oraz zażyć emocjonującej kąpieli z możliwością bezładnego unoszenia się na tafli wodnej, a nawet siedzenia i czytania książki. Region Morza Martwego znany jest na całym świecie z kuracji leczniczych i pobliskich miejsc turystycznych zachęcających do częstych wypraw. Magia Morza Martwego wiąże się z ogromnym zasoleniem akwenu i położeniem ponad 400 m p. p. m. w geologicznym uskoku ciągnącym się na południe Afryki, tworzącym tym samym najniżej położone miejsce na powierzchni globu. Morze Martwe jest generalnie wielkim jeziorem śródlądowym o długości 75 km i szerokości dochodzącej do 18 km. Zasilają je wody rzeki Jordan i kilka strumieni, natomiast wśród pustyń okalających akwen można znaleźć liczne oazy z wodospadami, a także bujną roślinność. Chociaż morze było przed wiekami kilka razy większe, obecnie składa się z dwóch odmiennych basenów, z których basen południowy jest mniejszy i bardziej zasolony. Zbiorniki oddziela półwysep Halaszon zwany „językiem”. W tajemniczej toni można obserwować intensywną krystalizację soli oraz ciekawe formacje solne przypominające góry lodowe. W zbiornikach otoczonych urwiskami i solniskami nie widać śladu życia, niemniej unikalny klimat, dzięki wysokiej zawartości tlenu i mikroelementów, korzystnie wpływa na zdrowie. Turystów przyciągają jak magnes występujące wzdłuż wybrzeża bogate w minerały czarne błota i gorące źródła siarkowe o właściwościach leczniczych, dobrze wpływające na serce, układ nerwowy, skrzela i skórę, łagodząc również objawy artretyzmu, reumatyzmu, bóle stawów czy rozmaite alergie. O doskonałe samopoczucie gości wypoczywających w regionie Morza Martwego dbają świetnie wyposażone i luksusowe centra SPA. Wzdłuż całej linii brzegowej najlepiej jest szukać miejsc z prysznicami, gdyż nie ma specjalnie wydzielonych kąpielisk. Woda ma mulistą konsystencję i pozostawia na ciele osad, dlatego zaraz po wyjściu z morza warto opłukać się czystą wodą.

Kiedy najlepiej wybrać się do Judei?
Do Judei najlepiej przyjechać w miesiącach od marca do maja lub na przełomie września i października, kiedy upały nie są tak dokuczliwe i z powodzeniem można zwiedzać okoliczne atrakcje. Zimy w tym regionie od listopada do lutego bywają szare, chłodne i wilgotne, więc lepiej zabrać z sobą cieplejsze ubrania. Przed wyjazdem warto również sprawdzić jakie święta żydowskie wypadają w danym okresie – większość atrakcji turystycznych, szczególnie we wrześniu, może być wtedy zamknięta.

Jaka waluta obowiązuje w Judei i jakie są orientacyjne ceny?
Walutą Izraela jest nowy szekel izraelski (NIS), 1 szekel =100 agorot. Ceny mogą się różnić zależnie od miasta, restauracji i poziomu konkurencji jaka występuje w poszczególnym miejscu. Warto także pamiętać, że za towary i usługi płaci się więcej w okolicach wielkich świąt żydowskich.

Gdzie i jakie pamiątki kupić w Judei?
Dobrym miejscem na robienie zakupów są deptaki małych miast, gdzie w witrynach sklepowych można wypatrzyć interesujące pamiątki.

Cenną pamiątką przywiezioną z Izraela są przedmioty mineralne wykonane z mułu Morza Martwego, luksusowa biżuteria, brylanty, eleganckie futra i orientalne dywany. W wielu sklepach można trafić na wyszukane wyroby ze srebra, miedzi i skóry, hafty oraz ceramikę, szczególnie ormiańską. Uwagę turystów przyciągają fajki wodne oraz misternie wykonane dzbanki, filiżanki i talerzyki. Nie ma problemu ze znalezieniem figurek z drewna oliwkowego i wyrobów z ręcznie dmuchanego szkła, za którymi najlepiej rozglądać się na targowiskach. Religijni turyści z pewnością zainteresują się tradycyjnym rękodziełem sakralnym i judaiką od takich przedmiotów jak menory, świeczniki i mezuzy, po tkaniny ścienne i rzeźby przedstawiające sceny religijne oraz jarmułki, szale modlitewne i pojemniki na kadzidło. Wiele ciekawych przedmiotów można znaleźć u handlarzy antykami, interesujące jest także niebieskie szkło z Hebronu. Turyści chętnie kupują suszone, aromatyczne przyprawy, gdyż są łatwe w transporcie i dobrze się przechowują. Z Izraela można wrócić z wygodnych, oryginalnych sandałach. Targowanie się jest tradycją, ale tylko wtedy, gdy turyście naprawdę zależy na poszukiwanym towarze.

Najlepszym miejscem na zakup pamiątek sakralnych jest Betlejem, gdzie przy Bazylice Narodzenia Pańskiego oraz w uliczkach miasta znajdują się przeróżne kramy oraz spacerują handlarze obnośni.

Jaki czas obowiązuje w Izraelu?
W Izraelu do czasu polskiego dodajemy 1 godzinę.

Jak poruszać się po Judei?
Na Zachodni Brzeg Jordanu najlepiej pojechać ze zorganizowaną wycieczką autokarową, ponieważ turyści nie są tak skrupulatnie sprawdzani i mogą bezpiecznie poruszać się po głównych drogach i miejscach turystycznych. Na teren Autonomii Palestyńskiej nie ma możliwości wjazdu samochodem z izraelskimi tablicami rejestracyjnymi. Na trasie przejazdu wymagany jest paszport, natomiast izraelskie punktu kontrolne mogą powodować opóźnienia. Wszystko zależy od bieżącej sytuacji politycznej, dlatego przed wyjazdem warto sprawdzić zagrożenia, które mogą występować w czasie podróżowania.

Jakie są ograniczenia celne w Izraelu?
Do Izraela można wwieźć w gotówce środki finansowe w dowolnej walucie, nie przekraczające 80 tys. szekli. Przepisy celne nie pozwalają wwozić żywności, roślin i chemikaliów. Ograniczeniom podlega także wwóz i wywóz zwierząt (w tym domowych), objęty przepisami międzynarodowymi. Zakaz obejmuje posiadanie stylizowanych monet, matryc do ich produkcji, oraz urządzeń i automatów do gier hazardowych. Ponadto można wwieźć alkohol do 2 l poniżej 40% i 1 l powyżej 40%, papierosy (400 szt.) i perfumy (250 ml). Obowiązuje całkowity zakaz wwożenia narkotyków.

Jakie dokumenty potrzebne są w razie konieczności skorzystania z służby zdrowia w Izraelu?
Usługi medyczne charakteryzują się wysokim standardem i opierają na lecznictwie prywatnym, dlatego należy pamiętać, że ubezpieczenie i usługi medyczne są w Izraelu kosztowne. Zaleca się zatem wykupienie w Polsce stosownego ubezpieczenia (polisy polskich towarzystw ubezpieczeniowych są uznawane) opiewającego na kwotę nie mniejszą niż 100 tys. Euro., aby w przypadku choroby odzyskać koszty poniesione za leczenie.

Wymagane są ubezpieczenie komunikacyjne, a osoby wjeżdżające na teren kraju pojazdami mechanicznymi powinny posiadać „zieloną kartę”.

Ze względu na inną florę bakteryjną należy starannie wybierać restauracje lub jadać w hotelach, przestrzegać podstawowych zasad higieny oraz zwracać uwagę na warunki w jakich przygotowuje się i przechowuje jedzenie. Turyści powinni pić wyłącznie wodę butelkowaną, gdyż woda z kranu nie zawsze jest zdatna do picia. Koniecznie trzeba pić dużą ilość wody, gdyż niska wilgotność powietrza może szybko odwodnić organizm.

Szczepienia ochronne nie są wymagane, niemniej w niektórych krajach istnieją zagrożenia sanitarno-epidemiologicznych, dlatego przed wyjazdem warto sprawdzić czy szczepienia nie są zalecane sezonowo i profilaktycznie zaszczepić się przed wskazanymi chorobami. Poszczególne zalecenia sanitarne pozwalające uniknąć zachorowania na różne choroby dostępne są na stronie internetowej Państwowej Inspekcji Sanitarnej.

Dokumentem uprawniającym do wjazdu i wyjazdu z Izraela jest paszport ważny przynajmniej 6 miesięcy. Na terenie Izraela bez wiz można przebywać 90 dni. O wjeździe na terytorium kraju decydują służby graniczne. Warto pamiętać, iż na teren Izraela nie można wjechać po wcześniejszej wizycie w niektórych krajach arabskich. Ten sam zapis obowiązuje w drugą stronę. Istnieje jednak możliwość poproszenia urzędnika w Izraelu o niestemplowanie paszportu przy przylocie i wylocie w celu otrzymania na osobnej karcie tzw. „flying viza”, dzięki której będzie można wjechać bez problemu do Izraela po wcześniejszym pobycie w krajach arabskich. Przekroczenie dozwolonego okresu pobytu, który wcześniej został określony stemplem w paszporcie, może być uznane za pobyt nielegalny, co przeważnie skutkuje aresztem i odmową wjazdu przy kolejnych wizytach. Należy również pamiętać, że ruch osobowy pomiędzy terytorium Izraela a terytoriami będącymi w kompetencji Palestyńskiej Władzy Narodowej bywa całkowicie wstrzymany przez izraelskie władze wojskowe, dlatego przed wyjazdem należy dokładnie zapoznać się z bieżącą sytuacją polityczną. Nie ma obowiązku meldunkowego, natomiast ze względu na uliczne kontrole izraelskich służb imigracyjnych i policji, należy stale mieć przy sobie dokumenty podróży.

Szczegółowe i aktualne informacje można znaleźć na stronie MSZ: www.msz.gov.pl lub na stronie ambasady polskiej w Tel Awiw www.telavivpl.org

Adresy polskich placówek konsularnych:

Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Państwie Izrael
Izrael, Tel Awiw, Soutine 16, 64684
Tel.: +97 237253111 Faks: +97 235237806
telaviv.amb.sekretariat@msz.gov.pl
www.telavivpl.org

Instytut Polski w Tel Awiwie
Izrael, Tel Awiw, Weizmann 4, 64239
Tel.: +97236962053 Tel.: +97236962059 Faks: +97236962064
secretary@polishinstitute.org.il
www.polishinstitiute.org.il

Konsulat Honorowy Rzeczypospolitej Polskiej w Beer Shevie
Izrael, Beer Sheva, 14 Shenkar St., POB 2196, 46-120 Herzlia Pituach
Tel.: +972 99579997 Tel. dyżurny: +972 546618906 Faks: +972 99507061
jack@fliderbaum.com jack@beldor.com

Konsulat Honorowy Rzeczypospolitej Polskiej w Jerozolimie
Izrael, Jerozolima, 27, Jabotynsky St., 92-141
Tel.: (00-972-2) 566-58-45 Faks: (00-972-2) 566-57-90
zevbaran@netvision.net.il